بسمه تعالی
بنام صاحب جان یگانه خالق مهربان
---
تفرقه و وحدت در وجود، میان بود و نبود
تأملی بر دو قطبِ هستی در آیینهٔ خودشناسی نوری
---
یادداشت نویسنده:
نویسنده: مهدی امیراحمدی (عبدالمبین). من یک انسانِ عادی هستم که در مسیرِ خودشناسیِ نوری، با تکیه بر تجربهٔ زیسته، مطالعهٔ آزاد و تأملِ پیوسته، به این چهارچوب مفهومی دست یافتهام. این نوشتهها، حاصلِ پژوهش و تحقیقِ شخصیِ من است و به عنوانِ «یادداشتهای یک تشنه» در مسیرِ فهمِ حقیقت، تدوین شدهاند. بنده ادعایِ مرجعیت یا انحصارِ حقیقت ندارم، اما به ارزشِ این چهارچوب، به عنوانِ «نقشهٔ راهِ شخصیِ قابلِ اعتماد» ایمان دارم و آن را با دیگران به اشتراک میگذارم. هدف، بهاشتراکگذاریِ یک چهارچوبِ مفهومی برایِ خودشناسی و تفکر است، نه ارائهٔ نظریهای اثباتشده یا دستورالعملی نهایی.
---
راهنمای مخاطب:
«تفرقه و وحدت در وجود، میان بود و نبود.» این جمله، در عینِ ایجاز، یکی از عمیقترین و کهنترین پرسشهایِ فلسفه و عرفان را در خود دارد. پرسش از «هستی» و «نیستی»، پرسش از «وحدت» و «کثرت»، و پرسش از «جایگاهِ انسان» در میانِ این دو قطبِ بنیادین. این مقاله، با تکیه بر فلسفهٔ اسلامی (سهروردی، ملاصدرا، ابنعربی)، فلسفهٔ غرب (هایدگر، افلاطون) و روانشناسیِ تحلیلی (یونگ)، به کالبدشکافیِ این دو قطب میپردازد و نشان میدهد که چگونه «شاهد» میتواند «پلِ میانِ بود و نبود» باشد. اگر با مفاهیمِ «شاهد» و «نظامِ احسن» آشنا نیستید، پیشنهاد میکنم ابتدا مقالهٔ «خودشناسی نوری چیست؟» را مطالعه کنید.
---
چکیده:
«تفرقه و وحدت در وجود، میان بود و نبود.» این جمله، در عینِ ایجاز، یکی از عمیقترین و کهنترین پرسشهایِ فلسفه و عرفان را در خود دارد. پرسش از «هستی» و «نیستی»، پرسش از «وحدت» و «کثرت»، و پرسش از «جایگاهِ انسان» در میانِ این دو قطبِ بنیادین. «بود» و «نبود»، «وحدت» و «تفرقه»، دو رویِ یک سکهاند. یکی، «نور» است و دیگری، «سایه». یکی، «حقیقت» است و دیگری، «وهم». و انسان، در میانِ این دو، سرگردان است؛ مگر اینکه با «شاهد»، «وحدت» را در پسِ «تفرقه» ببیند و از «نبود»، به «بود» صعود کند. این مقاله، با کالبدشکافیِ این دو قطب از منظرِ فلسفهٔ اسلامی (سهروردی، ملاصدرا، ابنعربی)، فلسفهٔ غرب (هایدگر، افلاطون) و روانشناسیِ تحلیلی (یونگ)، نشان میدهد که چگونه «شاهد» میتواند «پلِ میانِ بود و نبود» باشد و سالک را از «تفرقه» به «وحدت» هدایت کند. در پایان، تمرینِ عملیِ «عبور از تفرقه به وحدت» در سه گام، ارائه میشود.
---
پیشگفتار
«تفرقه و وحدت در وجود، میان بود و نبود.» این جمله، در عینِ ایجاز، یکی از عمیقترین و کهنترین پرسشهایِ فلسفه و عرفان را در خود دارد. پرسش از «هستی» و «نیستی»، پرسش از «وحدت» و «کثرت»، و پرسش از «جایگاهِ انسان» در میانِ این دو قطبِ بنیادین. «بود» و «نبود»، «وحدت» و «تفرقه»، دو رویِ یک سکهاند. یکی، «نور» است و دیگری، «سایه». یکی، «حقیقت» است و دیگری، «وهم». و انسان، در میانِ این دو، سرگردان است؛ مگر اینکه با «شاهد»، «وحدت» را در پسِ «تفرقه» ببیند و از «نبود»، به «بود» صعود کند.
در فلسفهٔ غرب، این پرسش بهویژه در اندیشهٔ هایدگر (Heidegger, 1927) با عنوان «مسئلهٔ وجود» (Seinsfrage) صورتبندی شده است. هایدگر، «وجود» را از «موجودات» جدا میکند و «دازاین» (Dasein) را موجودی میداند که در «میانِ هستی و نیستی» قرار دارد. در خودشناسیِ نوری، این «میانبودن»، عینِ «جایگاهِ انسان» در «نظامِ احسن» است.
---
بخش اول: «بود» و «نبود» در نظامِ هستی
۱. «بود»، «نور» است و «نبود»، «ظلمت»
در خودشناسیِ نوری، «بود» (Existence / Being)، «نور» است. «نبود» (Non-Existence / Nothingness)، «ظلمت» است. «نور»، «اصلِ هستی» است و «ظلمت»، «سایهای» بر آن. «نبود»، «هیچ» نیست؛ «غیابِ نور» است. «بود»، «حقیقت» است و «نبود»، «وهم»؛ وهمی که خود را «حقیقت» جلوه میدهد.
در حکمتِ اشراقِ سهروردی (سهروردی، ۱۳۷۵)، «نور» اصلِ هستی و «ظلمت» عدمِ نور (عدمِ محض نیست، بلکه «مرتبهای از بودن با شدتِ کمتر») تعریف شده است. هایدگر نیز «نیستی» را نه امری منفی، که «حجابِ وجود» میداند که برایِ درکِ «بود»، باید از آن عبور کرد.
«بود، «نور» است و نبود، «سایهای بر نور». نبود، «نیستی» نیست؛ «غیابِ حضور» است.»
۲. «بود» و «نبود»، «دو رویِ یک سکه» نیستند
در نگاهِ سطحی، «بود» و «نبود»، «دو رویِ یک سکه» به نظر میرسند. اما در نگاهِ عمیقِ نوری، «نبود»، «هیچ» است و «بود»، «همه چیز». «نبود»، «نسبی» است و «بود»، «مطلق». «نبود»، «سایه» است و «بود»، «خودِ نور».
در فلسفهٔ ملاصدرا (ملاصدرا، ۱۳۸۳)، «وجود» اصیل است و «ماهیت» (که با «نبود» نسبتی دارد) اعتباری. وجود، «تشکیکپذیر» است و شدت و ضعف دارد. «نبود» در این دستگاه، «فقدانِ شدتِ وجود» است، نه یک «هستیِ مستقل».
«بود و نبود، «دو رویِ یک سکه» نیستند. نبود، «سایهای» است بر «چهرهٔ بود». بود، «اصل» است و نبود، «عارض».»
---
بخش دوم: «تفرقه» و «وحدت» در نظامِ وجود
۱. «تفرقه»، «نتیجهٔ نبود» است
«تفرقه» (Division / Fragmentation)، در خودشناسیِ نوری، «نتیجهٔ نبود» است. وقتی «نور» غایب باشد، «تفرقه» ظهور میکند. «تفرقه»، «زبانِ ظلمت» است. در «تفرقه»، «جزء» به جای «کل» مینشیند و «کثرت» بر «وحدت» غالب میشود.
در نظریهٔ سیستمها، «تفرقه» را میتوان با «آنتروپیِ سیستم» (افزایشِ بینظمی) مقایسه کرد که در غیابِ «نظمدهنده» رخ میدهد (Prigogine & Stengers, 1984). در خودشناسیِ نوری، «شاهد» همان «نظمدهنده» است.
«تفرقه، «زبانِ ظلمت» است. وقتی «نور» غایب باشد، «تفرقه» ظهور میکند و «جزء» به جای «کل» مینشیند.»
۲. «وحدت»، «نتیجهٔ بود» است
«وحدت» (Unity / Oneness)، در خودشناسیِ نوری، «نتیجهٔ بود» است. وقتی «نور» حاضر باشد، «وحدت» تجلی مییابد. «وحدت»، «زبانِ نور» است. در «وحدت»، «کل» در «جزء» دیده میشود و «کثرت» در «وحدت» ذوب میگردد.
در عرفانِ اسلامی، «وحدت وجود» بهعنوانِ بالاترین مرتبهٔ معرفت شناخته میشود که در آن، سالک، همهٔ کثرات را در «نورِ واحد» میبیند (ابنعربی، ۱۹۸۰). در فلسفهٔ نوافلاطونی، این با «صدورِ کثرت از وحدت» و «بازگشتِ کثرت به وحدت» پیوند میخورد.
«وحدت، «زبانِ نور» است. وقتی «نور» حاضر باشد، «وحدت» تجلی مییابد و «کل» در «جزء» دیده میشود.»
۳. «تفرقه» و «وحدت»، «دو حالتِ وجود» هستند
«تفرقه» و «وحدت»، «دو حالتِ وجود» هستند که در «نسبتِ انسان با نور» تعریف میشوند. وقتی انسان، از «نور» دور باشد، «تفرقه» در او جاری است. وقتی به «نور» نزدیک باشد، «وحدت» در او تجلی مییابد.
«تفرقه و وحدت، «دو حالتِ وجود» هستند. یکی، «نتیجهٔ دوری از نور» است و دیگری، «نتیجهٔ نزدیکی به نور».»
---
بخش سوم: «میان بود و نبود»؛ جایگاهِ انسان
۱. انسان، «میانِ بود و نبود» سرگردان است
انسان، در «میانِ بود و نبود» سرگردان است. او، هم «نور» را در خود دارد (فطرت) و هم «ظلمت» را (نفس). او، هم به «وحدت» دعوت میشود و هم به «تفرقه». او، در «میانِ این دو قطب»، «انتخاب» میکند و «سرنوشتِ خود» را رقم میزند.
هایدگر (Heidegger, 1927) این «میانبودن» را «وجودِ اصیل» مینامد که در آن، انسان با «نیستی» روبرو میشود و از آن، به «هستی» میگریزد یا به آن، بازمیگردد. در خودشناسیِ نوری، این «بازگشت»، با «شاهد» ممکن میشود.
«انسان، «میانِ بود و نبود» سرگردان است. او، هم «نور» را دارد و هم «ظلمت». انتخاب، با اوست.»
۲. «شاهد»، «پلِ میانِ بود و نبود» است
«شاهد» (حضورِ نابِ آگاهی)، «پلِ میانِ بود و نبود» است. با «شاهد»، از «نبود» به «بود» صعود میکنی. با «شاهد»، «تفرقه» را در «وحدت» میبینی و از «کثرت» به «وحدت» میرسی.
در روانشناسیِ فراشناختی، این «پلزدن» با «آگاهیِ ناظر» (Observational Awareness) قابلِ تطبیق است که در تمریناتِ ذهنآگاهی (Mindfulness) تقویت میشود و فرد را از «هویتِ خودآگاهِ مضطرب» به «حضورِ آرام» هدایت میکند (Kabat-Zinn, 1994).
«شاهد، «پلِ میانِ بود و نبود» است. با شاهد، از «نبود» به «بود» صعود میکنی و «تفرقه» را در «وحدت» میبینی.»
---
بخش چهارم: «تفرقه و وحدت» در وجودِ انسان
۱. «تفرقه در وجود»؛ جنگِ قوا
در «جمهوریِ وجود»، «تفرقه» زمانی رخ میدهد که «نفس» بر «شاهد» غالب شود و «قوا» (تن، نفس، ذهن، شاهد، خویشتن) با یکدیگر در «جنگ» باشند. در این حالت، «انسان» متشتت است و از «وحدتِ درونی» بیبهره.
در روانشناسیِ یونگ (Jung, 1959)، این حالت با «ناهماهنگیِ کهنالگوها» و «تضادِ نقاب و سایه» قابلِ تطبیق است. در خودشناسیِ نوری، این جنگ، «نتیجهٔ غفلت از شاهد» است.
«تفرقه در وجود، «جنگِ قوا» است. وقتی «نفس» بر «شاهد» غالب شود، «انسان» متشتت میشود و از «وحدتِ درونی» بیبهره میماند.»
۲. «وحدت در وجود»؛ سلطنتِ شاهد
«وحدت در وجود»، زمانی تحقق مییابد که «شاهد» بر «نفس» مسلط شود و «قوا» در «نظامِ احسن»، هماهنگ گردند. در این حالت، «انسان» متحد است و از «سلطنتِ حضور» بهرهمند.
در فلسفهٔ افلاطون (Plato, c. 380 BCE)، «عدالتِ درون» زمانی تحقق مییابد که سه قوهٔ نفس (عاقله، غضبیه، شهویه) در «نظمِ هرمی» قرار گیرند و «عقل» بر آنها، حکومت کند. در خودشناسیِ نوری، «شاهد» این «عقلِ نوری» است که قوا را هماهنگ میکند.
«وحدت در وجود، «سلطنتِ شاهد» است. وقتی «شاهد» بر «نفس» مسلط شود، «قوا» هماهنگ میشوند و «انسان» به «وحدتِ درونی» دست مییابد.»
---
بخش پنجم: نقشِ «شاهد» در عبور از تفرقه به وحدت
۱. «شاهد»، «تفرقه» را میبیند، اما با آن همراه نمیشود
«شاهد» (حضورِ نابِ آگاهی)، «تفرقه» را در وجودِ سالک، «مشاهده» میکند، اما با آن «همذاتپنداری» نمیکند. شاهد، «ناظرِ بیطرف» است که «جنگِ قوا» را میبیند، اما در آن گرفتار نمیشود. در رواندرمانیِ ACT (Hayes et al., 1999)، این همان «گسلشِ شناختی» (Cognitive Defusion) است که فرد از افکارِ خود فاصله میگیرد و آنها را بهعنوانِ «رویدادهایِ ذهنی»، نه «واقعیتِ عینی»، میبیند.
«شاهد، «ناظرِ بیطرف» است. او، «تفرقه» را میبیند، اما با آن همراه نمیشود و در «وحدت» باقی میماند.»
۲. با «شاهد»، از «نبود» به «بود» صعود کن
با «شاهد»، از «نبود» (ظلمت، تفرقه، پراکندگی) به «بود» (نور، وحدت، انسجام) صعود کن. «شاهد»، «چراغِ راه» است که در «تاریکیِ تفرقه» میدرخشد و «وحدت» را نشان میدهد.
«با شاهد، از «نبود» به «بود» صعود کن. شاهد، «چراغِ راه» است که در «تاریکیِ تفرقه» میدرخشد و «وحدت» را نشان میدهد.»
---
تمرین عملی (۳ گام برای عبور از تفرقه به وحدت)
گام اول: تمرینِ «تشخیصِ تفرقه»
امروز، با «شاهد»، به «قوا»یِ وجودِ خود نگاه کن. آیا آنها با یکدیگر هماهنگ هستند یا در «جنگ»؟ «تفرقه» را شناسایی کن. این تمرین، «خودارزیابیِ آگاهانه» (Conscious Self-Assessment) است. پاسخ را روی کاغذ بنویس.
گام دوم: تمرینِ «سلطنتِ شاهد»
امروز، با «شاهد»، بر «نفس» مسلط شو و «قوا» را در «نظامِ احسن» هماهنگ کن. «وحدتِ درونی» را تمرین کن. این تمرین، «خودتنظیمیِ وجودی» (Existential Self-Regulation) است. نتیجه را ثبت کن.
گام سوم: تمرینِ «صعود از نبود به بود»
امروز، در یک لحظهٔ سکوت، از «تفرقه» به «وحدت» صعود کن. «نور» را در «بود» شهود کن و از «نبود» عبور کن. این تمرین، «مراقبهٔ نوری» (Nooranic Meditation) است که با تکنیکهایِ «حضور در حال» (Mindfulness) و «شهودِ بیقضاوت» در روانشناسیِ مدرن، قابلِ تطبیق است (Kabat-Zinn, 1994). ثبتِ نهایی را انجام بده.
---
جمعبندی و حکمتِ نهایی
«تفرقه و وحدت در وجود، میان بود و نبود.» «بود»، «نور» است و «نبود»، «ظلمت». «تفرقه»، «زبانِ ظلمت» است و «وحدت»، «زبانِ نور». انسان، در «میانِ بود و نبود» سرگردان است، اما با «شاهد»، از «نبود» به «بود» صعود میکند و «تفرقه» را در «وحدت» ذوب میکند. با «شاهد»، از «تفرقه» به «وحدت» برس و از «نبود» به «بود».
حکمتِ نهایی:
««بود»، «نور» است و «نبود»، «سایه». «وحدت»، «زبانِ نور» است و «تفرقه»، «زبانِ سایه». انسان، در «میانِ بود و نبود» سرگردان است، اما «شاهد»، «پلِ میانِ این دو» است. با «شاهد»، از «نبود» به «بود» صعود کن. با «شاهد»، «تفرقه» را در «وحدت» ذوب کن. که «وحدت»، «حقیقتِ هستی» است و «تفرقه»، «وهمِ ظلمت». و «شاهد»، «کلیدِ عبور از وهم به حقیقت» است و این، «رازِ نظامِ احسن».»
---
📚 مطالب مرتبط:
· مقاله: خیانت و پاپوش؛ پیمانشکنیِ وجودی و توجیهگریِ نفسانی
· مقاله: حسادت و چشم به مال غیر داشتن؛ کالبدشکافیِ آتشِ درونی و طمعِ نفسانی
· مقاله: تهمت، افترا و آبروی از آدمی بردن؛ کالبدشکافیِ زخمِ روح و حجابِ اجتماع
· مقاله: خودشناسی نوری چیست؟ (درگاهِ ورود)
---
منابع
· قرآن کریم.
· ابنعربی، محیالدین. (۱۹۸۰). الفتوحات المکیة. (ترجمه و شرح).
· سهروردی، شهابالدین یحیی. (۱۳۷۵). حکمة الإشراق. ترجمه و شرح.
· ملاصدرا (صدرالمتألهین شیرازی). (۱۳۸۳). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. (ترجمه و شرح).
· Heidegger, M. (1927). Being and Time. (ترجمهٔ انگلیسی: J. Macquarrie & E. Robinson, 1962).
· Plato. (c. 380 BCE). Republic. (ترجمهٔ انگلیسی: B. Jowett, 1871).
· Jung, C. G. (1959). The Archetypes and the Collective Unconscious. Princeton University Press.
· Prigogine, I., & Stengers, I. (1984). Order Out of Chaos: Man's New Dialogue with Nature. Bantam Books.
· Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (1999). Acceptance and Commitment Therapy: An Experiential Approach to Behavior Change. Guilford Press.
· Kabat-Zinn, J. (1994). Wherever You Go, There You Are: Mindfulness Meditation in Everyday Life. Hyperion.
---
🔹 بیانیه شفافیت و یادداشت کوتاه:
همهٔ مطالب این صفحه، برداشتهای شخصی نویسنده از قرآن و عرفان اسلامی است که با تأمل و تحقیق، تدوین شدهاند. هیچ وابستگی گروهی یا تشکیلاتی ندارم. این نوشتهها، یک نقشهٔ راه شخصی برای خودشناسی است، نه یک سازمان، فرقه یا ایدئولوژی بسته. این نوشتار در چارچوب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و با اعتقاد به اسلام به عنوان کاملترین و خاتم ادیان تدوین شده است. من به این چهارچوب، بهعنوانِ «نقشهای راهگشا» ایمان دارم و آن را با دیگران به اشتراک میگذارم، اما هرگز آن را «تنها راه» یا «حقیقتِ مطلق» نمیدانم. این متن، هیچ ارتباطی به هیچ گروه، تشکیلات، فرقه یا جنبشی ندارد. صرفاً برداشت شخصی یک ایرانیِ مسلمانِ شیعه است از مسیری که خود طی کرده است. هر کس آزاد است که آن را بخواند یا نخواند، قبول کند یا نکند.
---
نویسنده: مهدی امیراحمدی (عبدالمبین)
خودشناسی نوری / عبدالمبین
---