اوّلِ دفتر به نام ایزدِ دانا
صانِع، پروردگار، حیِّ توانا
ـــ سعدی
هنوز مهر پرفروغ خورشید، زمین را روشن نکرده بود که سلطان فخرالدین محمدشاه برمکی، دو تن از فرماندهان باتجربه و طلایهداران سپاه خویش، ابومنصور بن سعید و سردار قطبالدین خان را به نزد خود فراخواند. سپس روی به ایشان کرد و گفت:
«بروید، ای سرداران شجاع من! این افغانان شورشی را شکست دهید و فریبرز خان افغان، لعنتالله علیه، را که ما را سخت آزرده است، دستگیر کنید.»
دو سردار چون فرمان پادشاه را شنیدند، بیدرنگ شمشیر از نیام برکشیدند و خود را برای نبرد آماده ساختند.
اندکی بعد، سپاه بزرگ و باشکوه سلطان جوان برمکی در نزدیکی کوهساران هرات آرایش جنگی گرفت. هزاران سرباز و دلیر، چشم به فرمان پادشاه دوخته بودند و انتظار آغاز نبرد را میکشیدند.
چون همه سپاهیان آماده رزم شدند، سردار ابومنصور بن سعید به نزد شاه آمد و آمادگی لشکر را به آگاهی او رساند. سلطان فخرالدین محمدشاه برمکی نیز فرمان حمله صادر کرد و بدینسان، نبرد آغاز شد.
از هر سو، سرداران و بزرگان لشکر فخرالدین محمدشاه بانگ برمیآوردند:
«حمله کنید، ای دلیران! بجنگید، ای شیران!»
نخست پیادهنظام سپاه به پیش تاخت و پس از آنان، سواران دلیر برمکی که به نیزههای بلند و تفنگ مجهز بودند، حرکت خود را آغاز کردند. گردوغبار از زیر سُم اسبان برمیخاست و بانگ جنگاوران در دشت میپیچید.
اما هنگامی که دیدهبانان سپاه به نزدیکی دژ هرات رسیدند و نیروهای افغان را در برابر خود دیدند، بیدرنگ خبر آوردند که سپاه فریبرز خان افغان، لعنتالله علیه، بیرون از دژ موضع گرفته و آماده رویارویی است. ازاینرو، پیشروی لشکر متوقف شد تا فرمان بعدی صادر شود.
پادشاه فخرالدین محمدشاه، خود بر اسب تیزپای خویش نشست و همراه پنجاه تن از سواران محافظ، از سپاه فاصله گرفت تا موقعیت دشمن را از نزدیک بررسی کند.
در آن هنگام، فریبرز خان افغان، لعنتالله علیه، بر فراز باروی بلند دژ، بر تختی بزرگ از سنگ نشسته بود. چون شهریار برمکی را بیرون از صفوف سپاه خود دید، فرمان داد کمانی بلند برایش بیاورند.
ملازمانش بیدرنگ کمانی بلند با زهی باریک به نزد او آوردند. فریبرز خان کمان را به دست گرفت، چشم راست خود را تنگ کرد و چهره پادشاه ایران را که کلاهخودش آن را نپوشانده بود، نشانه رفت.
سپس بانگی بلند برآورد و زه کمان را رها کرد.
تیر با سرعت از کمان رها شد و در هوا به پرواز درآمد؛ اما به شهریار ایرانزمین اصابت نکرد و بهجای او، یکی از محافظان پادشاه را مجروح ساخت.
شاه که دریافته بود از خطری بزرگ جان به در برده است، بیدرنگ نگاهی به باروی دژ انداخت.
فریبرز خان افغان و دو تن از ملازمانش سرهای خود را از روزنهای در بارو بیرون آورده بودند تا سرنوشت فخرالدین محمدشاه را به چشم ببینند.
چون پادشاه جوان نیز فریبرز خان را شناخت، با دست به سوی روزنه بارو اشاره کرد و بانگ برآورد:
«به من بگو، ای عبدالحداد! آیا آن مرد نیرومند که پوستینی از پوست خرس بر تن دارد، فریبرز خان افغان، لعنتالله علیه، نیست؟»
عبدالحداد نیز با دقت به روزنه باروی دژ خیره شد. سپس با شوق فراوان پاسخ داد:
«آری، پادشاه! آری! عمرتان دراز و روزگارتان قرین عزت باد؛ او خود فریبرز خان افغان، لعنتالله علیه، است!»
پادشاه فخرالدین محمدشاه بار دیگر نگاهی به باروی دژ انداخت و گفت:
«بازگردیم. باید به سپاه خویش بازگردیم.»
عبدالحداد سر فرود آورد و گفت:
«اطاعت، شهنشاه!»
سپس پادشاه و سواران محافظش به سوی سپاه برمکی بازگشتند.
چون سلطان به سراپرده خویش رسید، با ابومهدی خان خراسانی، سردار قطبالدین خان، ابومنصور بن سعید و مشاور نظامی خود، ابراهیم خان مشاورباشی، به رایزنی نشست.
پس از گفتوگوهای بسیار، همگی بر آن شدند که دژ هرات را محاصره کنند و راه رسیدن آب و آذوقه را به آن ببندند تا مردمان و سربازان درون دژ، بر اثر گرسنگی و تشنگی، ناچار به تسلیم شوند.
سرانجام چنین تصمیم گرفتند که روز دوم نیز بدون نبرد سپری شود و ابومهدی خان خراسانی و افرادش، شبانگاه راههای ورود آب و آذوقه به دژ را مسدود سازند.
اما گروه بزرگی از افغانان که شمارشان به هزار تن میرسید، در پیرامون دژ موضع گرفته بودند تا مانع از نزدیکشدن سربازان برمکی شوند و اجازه ندهند راههای تدارکاتی قلعه بسته شود.
چون پادشاه فخرالدین محمدشاه از این امر آگاه شد، سخت برآشفت و به ملازمان خویش فرمان داد همه اسیران افغان را که شب پیش به دست سپاهیان افتاده بودند، به حضورش بیاورند.
چون اسیران در برابر سراپرده شاه حاضر شدند، یکی از ملازمان پادشاه به نام یوسف بن رحیم، اعترافات آن چند ده اسیر را برای سلطان خواند.
همه اسیران، جز دو تن از آنان، اعتراف کرده بودند که چند روز پیش از رسیدن سپاه بزرگ فخرالدین محمدشاه به هرات، از دژ بیرون آمده و در انتظار فرصتی مانده بودند تا به سپاه ایران شبیخون بزنند.
محمدشاه برمکی که از ناتوانی در بستن راه آب و آذوقه دژ به خشم آمده بود، غضب خویش را بر سر اسیران فرو ریخت و فرمان داد همگی را گردن بزنند.
پس از آن، به فرمان شاه، سر اسیران را بر نیزهها نهادند و در نزدیکی دژ مستحکم
هرات به نمایش گذاشتند. بانگ هلهله و فریاد سربازان برمکی در دشت پیچید؛ اما در پس این پیروزی ظاهری، محاصره هرات همچنان پابرجا بود و سرنوشت نبرد هنوز روشن نشده بود.
ادامه دارد...
سعدیا مردِ نکونام نمیرد هرگز
مرده آن است که نامش به نکویی نبرند
ـــ سعدی