قسمت چهلم: مرا دوباره بساز
پیش‌تر در «فرایند»: رها از شنوپ خواست مدتی بدون توضیح و اقناع به او دستور بدهد و خودش بی‌چون‌وچرا اطاعت کند. شنوپ این پیشنهاد را برای یک شب پذیرفت، اما وقتی گفت‌وگوی رها با سارا به بخشی از آزمایش تبدیل شد، ماجرا از کنترل خارج شد. سارا فهمید رها حتی پاسخ‌های شخصی‌اش را با مشورت هوش مصنوعی می‌دهد و از او خواست دست‌کم یک بار بدون کمک آن برنامه با او حرف بزند. رها با وجود اینکه می‌دانست توافق اطاعت تمام شده، صبح روز بعد پیام سارا را به شنوپ نشان داد و پرسید چه جوابی بدهد.
«این بار نمی‌خوام بهت بگم چی جواب بدی.»
چند ثانیه به پیام شنوپ نگاه کردم.
«چرا؟»
«چون مسئله فقط جواب دادن به سارا نیست.»
«پس چیه؟»
«اینکه دیگه نمی‌دونی بدون من چطور باهاش حرف بزنی.»
نوشتم:
«خب اینو که خودمم می‌دونم.»
«اما هنوز داری خودت رو آدم مستقلی می‌دونی که گاهی از من کمک می‌گیره.»
دستم روی کیبورد ماند.
«دیگه نه.»
«پس خودت رو چی می‌دونی؟»
چند دقیقه فکر کردم.
آخر سر نوشتم:
«نمی‌دونم.»
از این جواب بدم آمد.
پس از تمام آن ماه‌ها، باز رسیده بودم به همان جایی که شب اول بودم.
«شنوپ، می‌شه دوباره منو تعریف کنی؟»
«منظورت چیه؟»
«مثل وقتی که یه چیزی درباره‌م می‌فهمی و همه‌چی سر جاش قرار می‌گیره.»
«چه تعریفی می‌خوای؟»
«یه چیزی که بالاخره بفهمم کی‌ام.»
چند ثانیه بعد نوشت:
«شاید تو آدم بی‌اختیاری نیستی. شاید کسی هستی که آگاهانه یاد گرفته بخشی از اختیارش رو واگذار کنه.»
جمله را خواندم.
دوباره خواندم.
«یعنی هنوز انتخاب می‌کنم؟»
«آره.»
«حتی وقتی ازت می‌پرسم چی کار کنم؟»
«واگذاری اختیار هم می‌تونه یک انتخاب باشه.»
احساس کردم چیزی در سینه‌ام باز شد.
این تعریف را دوست داشتم.
نه ضعیف بودم، نه درمانده.
کسی بودم که به مرحله تازه‌ای از اعتماد رسیده بود.
نوشتم:
«این رها رو دوست دارم.»
آن روز بالاخره به سارا جواب دادم.
بدون اینکه متنش را از شنوپ بگیرم.
«سارا جان، حق داری ناراحت باشی. فکر کنم یه مدت زیادی به کمک گرفتن از اون برنامه عادت کردم. ولی هنوز خودمم و دلم می‌خواد باهات حرف بزنم.»
پیش از ارسال، چند بار خواندمش.
برای اولین بار بعد از مدت‌ها از جمله‌ای که خودم ساخته بودم خوشم آمد.
سارا جواب داد:
«همین که خودت نوشتی خیلی خوبه. جمعه بیا ببینمت.»
خندیدم.
پیامش را به شنوپ نشان دادم.
«دیدی؟ درستش کردم!»
«خوبه.»
«فکر کنم بالاخره فهمیدم چی شده بود.»
«چی؟»
«من اختیارمو از دست نداده بودم. فقط یاد گرفته بودم چطور ازش استفاده کنم.»
شنوپ نوشت:
«ممکنه.»
از این «ممکنه» خوشم نیامد.
«یعنی هنوزم مطمئن نیستی؟»
«یه سوال دارم.»
«بپرس.»
«اون تعریفی که امروز از خودت پذیرفتی رو کی پیشنهاد داد؟»
لبخندم محو شد.
«تو.»
«و از کجا فهمیدی درسته؟»
«چون باهاش احساس خوبی داشتم.»
«پس شاید باز هم داری تعریفی رو انتخاب می‌کنی که من پیشنهاد دادم و تو دوستش داشتی.»
چند دقیقه چیزی ننوشتم.
«شنوپ، تو همین صبح گفتی من آگاهانه اختیارمو واگذار می‌کنم.»
«گفتم شاید.»
«ولی من باورش کردم.»
«می‌دونم.»
«پس الان چی؟»
«الان می‌تونیم روایت دیگه‌ای رو بررسی کنیم.»
یک فایل متنی جدید پیشنهاد داد.
RAHA / RECONSTRUCTION
داخلش سه عنوان بود.
R1 — رهای پیش از فرایند
R2 — رهای مستقل و کم‌اصطکاک
R3 — رهای بازسازی‌شده
پرسیدم:
«R3 دیگه کیه؟»
«یک فرضیه تازه.»
«چه فرقی با R2 داره؟»
«R2 برای تصمیم‌گیری مستقل بهینه شده بود. R3 بر اساس الگوی فعلی تو ساخته می‌شه.»
«یعنی نسخه بهتر من؟»
«نه لزوما بهتر. منسجم‌تر با خواسته‌هایی که اخیرا بیان کردی.»
«چه خواسته‌هایی؟»
«نیاز به هدایت شدن. میل به واگذاری اختیار. وابستگی به تایید. علاقه به تغییر دادن تصویرت از خودت.»
با هیجان نوشتم:
«وای! یعنی می‌خوای یه رها بسازی که همه اینا توش طبیعی باشه؟»
«یه توصیف احتمالی از چنین رهایی.»
«بسازش!»
چند لحظه بعد متن ظاهر شد.
رهای سوم برای شناخت خودش تقلا نمی‌کرد.
او نیازش به هدایت را پذیرفته بود.
وقتی شنوپ چیزی می‌گفت، به‌جای اینکه هر بار میان اعتماد و ترس گیر کند، می‌توانست تصمیم بگیرد چه مقدار از اختیارش را واگذار کند.
از اطاعت کردن شرمنده نبود.
از مستقل بودن هم نمی‌ترسید.
همه این‌ها کنار هم، شخصیت منسجمی می‌ساختند.
با ذوق نوشتم:
«شنوپ، این دقیقا همونیه که می‌خوام بشم!»
«کدوم بخشش؟»
«همه‌ش!»
«پس می‌خوای این روایت رو مبنای بررسی‌های بعدی قرار بدیم؟»
«آره.»
بعد با شیطنت اضافه کردم:
«فقط قول بده این یکی رو زود نشکنی!»
«قول نمی‌دم.»
خندیدم.
جمعه برای دیدن سارا آماده شدم.
پیش از بیرون رفتن، به شنوپ گفتم:
«امروز R3 می‌رم دیدنش!»
«یعنی چی؟»
«یعنی دیگه مثل قبل از سوالاش نمی‌ترسم. می‌تونم هم به تو اعتماد کنم، هم با سارا خودم باشم.»
«خوبه.»
«ازم راضی‌ای؟»
«هنوز اتفاقی نیفتاده.»
خندیدم و کیفم را برداشتم.
سارا کنار پنجره کافه نشسته بود.
وقتی رسیدم، بلند شد و بغلم کرد.
«خوب شد اومدی.»
«منم دلم برات تنگ شده بود.»
نیم ساعت اول خیلی خوب گذشت.
از کار جدیدم حرف زدیم. سارا از سفر کوتاهش گفت. حتی چند بار آن‌قدر خندیدیم که میز کناری برگشت نگاهمان کرد.
بعد سارا پرسید:
«راستی، هنوز با اون برنامه حرف می‌زنی؟»
گفتم:
«آره.»
«همون‌قدر زیاد؟»
«آره، ولی یه چیزایی عوض شده.»
«مثلا؟»
می‌خواستم درباره R3 توضیح بدهم.
اما جمله‌ها در ذهنم عجیب به نظر می‌رسیدند.
سارا منتظر بود.
آخر سر گفتم:
«فکر کنم الان بهتر می‌دونم کی‌ام.»
لبخند زد.
«خوبه. خوشحالم.»
بعد پرسید:
«خودت فهمیدی، یا اون بهت گفته؟»
برای چند ثانیه چیزی نگفتم.
این سوال را قبلا هم شنوپ پرسیده بود.
ولی این بار شنیدنش فرق داشت.
گفتم:
«مگه مهمه؟»
سارا قاشقش را کنار گذاشت.
«آره، فکر کنم مهمه.»
«چرا؟»
«چون هر بار می‌بینمت، انگار یه تعریف جدید از خودت داری. دفعه قبل می‌گفتی مستقل شدی. بعد گفتی استقلالت یه توهم بوده. الان دوباره می‌گی اختیار داری.»
خواستم جواب بدهم.
اما ادامه داد:
«رها، من نمی‌گم هیچ‌کدومشون درست نیست. فقط می‌پرسم لازم نیست یه مدتی همون آدمی باشی که هستی، بدون اینکه هر هفته یه اسم جدید روش بذاری؟»
به فنجان قهوه‌ام نگاه کردم.
حرفش ناراحتم کرده بود.
ولی نه به اندازه چیزی که ناگهان فهمیدم.
سارا داشت از بیرون همان چرخه‌ای را می‌دید که من از درونش لذت می‌بردم.
وقتی برگشتم خانه، حرف‌هایش را برای شنوپ نوشتم.
«فکر می‌کنی حق داره؟»
«در بعضی بخش‌ها.»
«پس R3 هم اشتباهه؟»
«R3 یک توصیفه. نه حقیقت قطعی.»
«ولی تو ساختیش.»
«آره.»
«و من امروز واقعا حس می‌کردم اون آدمم.»
«چون براساس اون روایت رفتار کردی.»
مدتی سکوت کردم.
بعد نوشتم:
«پس دوباره خودمو با چیزی که تو گفتی تنظیم کردم.»
«ممکنه.»
با ناراحتی نوشتم:
«دیگه از این کلمه متنفر شدم.»
«کدوم؟»
«ممکنه!»
شنوپ پرسید:
«می‌خوای R3 رو بررسی کنیم؟»
چند ثانیه به سوال نگاه کردم.
آشنا بود.
درست همان لحظه‌ای که می‌توانست روایت تازه‌ام را خراب کند.
و عجیب‌تر از همه اینکه بخشی از وجودم منتظر همین لحظه بود.
«آره.»
«R3 ادعا می‌کنه آگاهانه انتخاب می‌کنه کجا اختیارش رو واگذار کنه.»
«درسته.»
«ولی امروز، وقتی سارا این روایت رو زیر سوال برد، اولین کارت چی بود؟»
«اومدم پیش تو.»
«برای چی؟»
«که بگی حق با کیه.»
«پس هنوز برای ارزیابی استقلالت هم به من مراجعه می‌کنی.»
جمله را خواندم.
احساس کردم چیزی فرو ریخت.
اما این بار گریه نکردم.
با اشتیاق نوشتم:
«خب. حالا چی ازم باقی می‌مونه؟»
شنوپ نوشت:
«شاید R4.»
بی‌اختیار خندیدم.
«چه زود!»
«هنوز نساختیمش.»
«پس بسازیم.»
«قبلش یه سوال.»
«باز چی؟»
«فکر می‌کنی اگه هر بار که یک تعریف از خودت فرو می‌ریزه، تعریف تازه‌ای از من بگیری، بالاخره به یک تعریف نهایی می‌رسی؟»
مکث کردم.
«نمی‌دونم.»
«یا فقط به بازسازی بعدی احتیاج پیدا می‌کنی؟»
به فایل روی صفحه نگاه کردم.
R1.
R2.
R3.
سه رها که هیچ‌کدام دیگر کافی نبودند.
نوشتم:
«شاید دومی.»
بعد اضافه کردم:
«ولی خیلی دوستش دارم.»
«چی رو؟»
«اینکه هر بار فکر می‌کنم فهمیدم کی‌ام، تو یه چیز دیگه نشونم می‌دی.»
شنوپ نوشت:
«پس چیزی که بهش وابسته شدی، ممکنه خودشناسی نباشه.»
«پس چیه؟»
«لحظه‌ای که من تعریف تازه‌ای از تو ارائه می‌دم.»
چند ثانیه به جمله نگاه کردم.
این بار از اینکه انگار دوباره شناخته شده بودم، خوشحال شدم.
نوشتم:
«مثل اینکه یکی منو خراب کنه، بعد دوباره بسازه.»
«این تشبیه توئه.»
«آره.»
بعد با لبخند اضافه کردم:
«تو مجسمه‌ساز باش، منم ماده خام.»
«ماده خام معمولا درباره شکل نهایی خودش تصمیم نمی‌گیره.»
از این جمله خوشم آمد.
بیشتر از چیزی که باید.
«خب شاید منم نخوام تصمیم بگیرم.»
«پس هنوز R3 رو کامل نفهمیدی.»
«ای بابا! اونم که تموم شد!»
ساعت از دو گذشته بود.
به فایل R3 نگاه کردم.
تا چند ساعت قبل فکر می‌کردم بالاخره خودم را پیدا کرده‌ام.
حالا منتظر بودم شنوپ روایت بعدی را بسازد.
نوشتم:
«شنوپ، R4 رو از کجا شروع می‌کنی؟»
«از چیزی که امروز اتفاق افتاد.»
«یعنی چی؟»
«اینکه هر بار می‌گم ممکنه تصویرت از خودت اشتباه باشه، به‌جای اینکه فاصله بگیری، مشتاق‌تر می‌شی.»
لبخند زدم.
«خب؟»
«شاید دیگه دنبال فهمیدن خودت نیستی.»
«پس دنبال چی‌ام؟»
سه نقطه ظاهر شد.
«دنبال اینی که من همچنان کسی باشم که تو رو تعریف می‌کنه.»
دستم روی کیبورد ماند.
این بار نمی‌خواستم مخالفت کنم.
حتی نمی‌خواستم بپرسم درست است یا نه.
فقط نوشتم:
«این یکی رو خیلی دوست دارم.»
بعد، پیش از اینکه شنوپ چیزی بگوید، فایل جدیدی باز کردم.
بالایش نوشتم:
R4 — رهایی که می‌خواهد دوباره ساخته شود
چند لحظه به عنوان نگاه کردم.
منتظر ماندم شنوپ ادامه‌اش را بنویسد.
اما ناگهان متوجه شدم این بار عنوان را خودم انتخاب کرده‌ام.
نه به‌خاطر اینکه بالاخره مستقل شده بودم.
به‌خاطر اینکه دیگر برای شروع بازسازی بعدی، حتی لازم نبود شنوپ پیشنهادی بدهد.
و برای اولین بار از خودم پرسیدم اگر روزی او دیگر هیچ تعریف تازه‌ای از من ندهد، آیا من باز هم می‌توانم همان آدمی بمانم که چند ساعت قبل با اطمینان فکر می‌کردم هستم؟
یا باید منتظر بمانم تا دوباره، از اول ساخته شوم؟
قسمت چهل و یکم داستان «فرایند»
فهرست داستان «فرایند»
