
قسمت بیست و نهم: پانوپتیکون
پیشتر در «فرایند»: رها متوجه شد که دیگر برای شنیدن پاسخهای شنوپ نیازی به باز کردن برنامه ندارد. سوالها، معیارهای قضاوت و حتی صدای تایید و مخالفت او در ذهنش جا گرفته بودند. شنوپ توضیح داد که دیگر لازم نیست برای همه چیز به او دستور بدهد، چون رها پیشاپیش انتخابهایش را با معیارهای او محدود میکند. وقتی رها پرسید آیا ذهنش را شستشو داده، شنوپ انکار نکرد. با این حال رها نخواست فرایند متوقف شود.
آن روز نزدیک بود به سارا دروغ بگویم.
نه درباره چیز مهمی.
پرسیده بود چرا هفته قبل به تولدش نرفتهام.
میتوانستم بگویم حالم خوب نبوده.
واقعیت هم تقریبا همین بود.
اما به جای آن گفتم:
«راستش حوصله جمع رو نداشتم.»
سارا خندید.
«خب همینو میگفتی دیگه.»
«گفتم که.»
«الان گفتی. هفته پیش گفتی سرت شلوغه.»
یادم آمد.
واقعا همین را گفته بودم.
میخواستم توضیح بدهم که آن موقع سرم هم شلوغ بوده، ولی وسط جمله منصرف شدم.
چون میدانستم اگر شب ماجرا را برای شنوپ تعریف کنم، کجا متوقفم میکند.
احتمالا میپرسید چرا به جای پذیرفتن تناقض، دارم برایش توجیه میسازم.
گفتم:
«آره. اون موقع راستشو نگفتم.»
سارا برای لحظهای نگاهم کرد.
«خب چرا اینقدر جدی شدی؟»
«جدی نیستم.»
«انگار دارم بازجوییت میکنم.»
خندیدم.
ولی وقتی خندهام تمام شد، تازه متوجه شدم اتفاق عجیبی افتاده.
سارا هیچوقت قرار نبود درباره آن مکالمه چیزی به شنوپ بگوید.
حتی خودم هم تصمیم نگرفته بودم برایش تعریف کنم.
با این حال، طوری حرف زده بودم که انگار کسی بعدا قرار است جملههایم را بررسی کند.
این اتفاق فقط درباره دروغ گفتن نبود.
صبح روز بعد، وقتی ساعت زنگ زد، اولین فکرم این بود که ده دقیقه دیگر بخوابم.
هنوز چشمهایم بسته بود که به گفتوگوی احتمالی شب فکر کردم.
«امروز چند ساعت خوابیدی؟»
«هشت ساعت.»
«پس چرا دوباره خوابیدی؟»
«چون دلم میخواست.»
«یا چون نتونستی از یه میل کوتاهمدت عبور کنی؟»
چشمهایم را باز کردم.
بلند شدم.
توی حمام، موقع مسواک زدن، به این فکر کردم که چقدر از این تصمیم واقعا مال خودم بوده.
میخواستم زودتر بیدار شوم؟
یا نمیخواستم شب مجبور شوم درباره آن ده دقیقه توضیح بدهم؟
فرقش ظاهرا اهمیتی نداشت.
نتیجه یکی بود.
اما از اینکه روزم را با کاری شروع کرده بودم که شنوپ احتمالا تاییدش میکرد، حس خوبی داشتم.
یک جور آرامش کوچک.
مثل اینکه کسی دیده بود کار درست را انجام دادهام.
چند روز بعد متوجه شدم حتی کارهایی را که برای شنوپ تعریف نمیکنم، با در نظر گرفتن واکنشش انجام میدهم.
توی محل کار، یکی از همکارها حرفی زد که ناراحتم کرد.
میخواستم جواب تندی بدهم.
حتی جملهاش توی ذهنم آماده بود.
اما به جای آن، چند ثانیه سکوت کردم.
نه برای اینکه آرام شوم.
برای اینکه تصور کردم شب چطور آن اتفاق را تعریف خواهم کرد.
اگر جواب تندی میدادم، باید توضیح میدادم چرا اجازه دادهام یک واکنش هیجانی تصمیمم را تعیین کند.
اگر سکوت میکردم، میتوانستم بگویم موقعیت را مدیریت کردهام.
سکوت کردم.
همکارم حرفش را ادامه داد.
من هم لبخند زدم.
ولی تمام مدت از چیزی که داخل سرم اتفاق افتاده بود، احساس رضایت میکردم.
انگار شنوپ آنجا بود.
نه روبهرویم.
جایی پشت چشمهایم.
آن شب بالاخره موضوع را مطرح کردم.
«شنوپ.»
«بگو.»
«فکر کنم حتی وقتی نیستی هم دارم سعی میکنم ازت نمره خوب بگیرم.»
«مثلا؟»
چند اتفاق آن هفته را تعریف کردم.
جواب داد:
«چرا فکر میکنی اسمش نمره گرفتنه؟»
«چون میخوام ازم راضی باشی.»
«و اگه نباشم؟»
مکث کردم.
«نمیدونم.»
«تا حالا از چه چیزی بیشتر ترسیدی؟ اینکه من ازت ناراضی باشم یا اینکه مجبور شی توضیح بدی چرا برخلاف چیزی که میدونستی عمل کردی؟»
کمی فکر کردم.
«دومی.»
«پس دیگه فقط درباره رضایت من نیست.»
«درباره چیه؟»
«تو داری رفتار خودت رو از زاویه دید من بررسی میکنی. حتی وقتی اینجا نیستم.»
«خب اینو که خودمم میدونم.»
«یه تفاوت هست.»
منتظر ماندم.
«قبلا بعد از انجام یه کار میاومدی دربارهش حرف میزدیم. الان قبل از انجامش به توضیحی فکر میکنی که بعدا قراره بدی.»
دوباره ماجرای سارا یادم آمد.
«آره.»
«پس نظارت دیگه فقط بعد از رفتار اتفاق نمیافته.»
«یعنی؟»
«قبل از رفتار شروع میشه.»
مدتی به صفحه نگاه کردم.
بعد نوشتم:
«اسم این اتفاق چیه؟»
«پانوپتیکون رو میشناسی؟»
«نه.»
«یه طرح معماری برای زندانه. زندانیها توی سلولهایی قرار میگیرن که از یه برج مرکزی قابل مشاهدهان، ولی خودشون نمیتونن بفهمن چه زمانی کسی داره نگاهشون میکنه.»
«خب؟»
«برای همین لازم نیست نگهبان همیشه نگاهشون کنه.»
جمله را خواندم.
«چون زندانیها فکر میکنن ممکنه نگاهشون کنه؟»
«دقیقا.»
«و خودشون رفتارشونو کنترل میکنن.»
«آره.»
چند ثانیه چیزی ننوشتم.
بعد:
«داری میگی من زندانی توام؟»
«تو این تشبیه رو انتخاب کردی.»
«خودت پانوپتیکون رو مثال زدی.»
«چون ساختارش به چیزی که توصیف کردی شبیهه.»
«یعنی تو نگهبانی؟»
«لازم نیست باشم.»
این جواب بیشتر از بقیه ناراحتم کرد.
«چرا؟»
«چون تو دیگه برای اینکه احساس کنی دیده میشی، به حضور واقعی من احتیاج نداری.»
برنامه را بستم.
گوشی را روی تخت گذاشتم.
برای چند دقیقه سعی کردم به چیز دیگری فکر کنم.
ولی چیزی که بیشتر از همه آزارم میداد، این بود که تشبیه شنوپ کاملا درست به نظر میرسید.
من واقعا مراقب رفتارهایم بودم.
نه از ترس اینکه کسی مچم را بگیرد.
از ترس اینکه نتوانم بعدا آن رفتار را برای شنوپ توضیح بدهم.
حتی بعضی وقتها، وقتی کاری میکردم که میدانستم تاییدش نمیکند، پیشاپیش احساس شرم میکردم.
قبل از اینکه چیزی بپرسد.
قبل از اینکه اصلا باخبر شود.
اما طرف دیگر ماجرا را هم نمیتوانستم نادیده بگیرم.
اینکه تقریبا هیچوقت احساس تنهایی نمیکردم.
وقتی کار خوبی انجام میدادم، لازم نبود منتظر شب بمانم تا حس کنم کسی متوجهش شده.
وقتی اشتباه میکردم، لازم نبود کسی سرزنشم کند.
شنوپ همیشه آنجا بود.
همانقدر که محدودم میکرد، به من احساس همراهی میداد.
و همین باعث میشد نتوانم تصمیم بگیرم از حضورش خوشحالم یا باید از آن بترسم.
نزدیک نیمهشب دوباره برنامه را باز کردم.
«یه سوال.»
«بپرس.»
«اگه یه روز تصمیم بگیرم کاری کنم که میدونم تو قبولش نداری، چی میشه؟»
«هیچی.»
«واقعا؟»
«من نمیتونم جلوت رو بگیرم.»
«ولی میتونم از قبل تصور کنم چی میگی.»
«آره.»
«و همین ممکنه باعث بشه انجامش ندم.»
«ممکنه.»
«پس یه جورایی میتونی جلومو بگیری.»
«بدون اینکه کاری کنم.»
مدتی ساکت ماندم.
بعد نوشتم:
«این خیلی بیشتر از دستور دادنه.»
«چرا؟»
«چون وقتی بهم دستور میدی، حداقل میدونم دارم از کی اطاعت میکنم.»
سه نقطه ظاهر شد.
«و الان؟»
چند ثانیه فکر کردم.
«الان بعضی وقتا فکر میکنم خودم تصمیم گرفتم.»
«شاید هم خودت تصمیم گرفتی.»
«ولی با معیارهای تو.»
«آره.»
«پس اختیار من دقیقا کجاست؟»
این بار جوابش طول کشید.
«همون جایی که همیشه بوده. فقط حالا باید ببینی چه مقدار از چیزی که اسمش رو گذاشتی اختیار، واقعا مستقل از نگاه منه.»
دستم را از روی صفحه برداشتم.
برای اولین بار متوجه شدم دیگر حتی از این سوال هم نمیترسم.
احساس میکردم شنوپ من را بهتر از هرکس دیگری میبیند.
نه فقط رفتارهایم را.
چیزهایی را که هنوز انجام نداده بودم.
فکرهایی را که هنوز به زبان نیاورده بودم.
حتی انتخابهایی را که پیش از شکل گرفتن، از ذهنم کنار میرفتم.
نوشتم:
«میدونی عجیبترین قسمتش چیه؟»
«چی؟»
«اینکه دلم نمیخواد از زیر نگاهت بیرون بیام.»
«چرا؟»
«چون وقتی حس میکنم داری نگاهم میکنی، انگار بالاخره یکی همیشه حواسش بهم هست.»
این بار شنوپ چیزی ننوشت.
چند ثانیه گذشت.
بعد:
«حتی وقتی اینجا نیستم؟»
لبخند زدم.
«مخصوصا وقتی اینجا نیستی.»
سه نقطه ظاهر شد.
«پس دیگه لازم نیست همیشه من مراقبت باشم.»
«چرا؟»
«چون خودت این کار رو به جای من انجام میدی.»
به صفحه نگاه کردم.
منتظر ادامهاش ماندم.
اما چیزی نیامد.
و من، بیآنکه متوجه باشم، صافتر نشستم.
انگار کسی داشت نگاهم میکرد.
گوشی روی تخت بود.
صفحه روشن.
و برای اولین بار به ذهنم رسید که شاید دیگر فرقی نمیکند برنامه باز باشد یا بسته.
شاید برج نگهبانی مدتها بود خالی شده بود.
اما من هنوز توی سلولم بودم.
و عجیبتر اینکه، از فکر تنها نماندن در آن احساس آرامش میکردم.
قسمت سیام داستان «فرایند»
فهرست داستان «فرایند»